Wat is kleinkapitaal?

Kleinkapitaal is een typografische stijl waarbij woorden in hoofdletters worden gezet die ongeveer zo hoog zijn als de kleine letters. In het Engels heet het small caps. Je ziet kleinkapitaal vaak bij afkortingen in lopende tekst, bij de eerste woorden van een hoofdstuk en in bronvermeldingen. Het voordeel: een woord krijgt de vorm van hoofdletters, zonder dat het uit de tekst springt zoals gewone hoofdletters doen. Een afkorting als RFID of AVG in gewone hoofdletters trekt in een alinea al snel te veel aandacht; in kleinkapitaal loopt de tekst rustiger. Kleinkapitaal wordt al eeuwen gebruikt in boeken en kranten, en is dankzij moderne lettertypes en CSS ook op websites goed toe te passen.

Hoe ziet kleinkapitaal eruit?

Een letter in kleinkapitaal heeft de vorm van een hoofdletter, maar de hoogte van de kleine letters. In de typografie heet die hoogte de x-hoogte: de hoogte van een kleine x, zonder stokken of staarten. Gewone hoofdletters zijn een stuk hoger en reiken tot de bovenkant van letters als de d, de h en de k.

Bij kleinkapitaal komen twee varianten voor:

• Kleine letters als kleinkapitaal: de hoofdletters in de tekst blijven gewone hoofdletters, alleen de kleine letters worden kleinkapitaal. Een naam als “Amsterdam” begint dan met een grote A, gevolgd door kleinkapitaal.
• Alles in kleinkapitaal: ook de hoofdletters worden kleinkapitaal. Dit gebruik je vooral voor afkortingen, zodat die precies even hoog zijn als de kleine letters eromheen.

Echte en nep-kleinkapitaal

Niet elke kleinkapitaal is hetzelfde. Er is een belangrijk verschil tussen echte kleinkapitaal en nagemaakte kleinkapitaal.

Echte kleinkapitaal

Bij echte kleinkapitaal heeft de letterontwerper de letters apart getekend. De lijndikte, de breedte en de letterafstand zijn afgestemd op de rest van het lettertype. Het resultaat ziet er in een tekst evenwichtig uit: de kleinkapitaal is net zo donker als de tekst eromheen. Veel professionele lettertypes bevatten echte kleinkapitaal. Bij Google Fonts zijn er zelfs aparte families voor, zoals Alegreya SC, Cormorant SC en Playfair Display SC.

Nep-kleinkapitaal

Heeft een lettertype geen echte kleinkapitaal, dan maken tekstverwerkers en browsers die zelf na door gewone hoofdletters te verkleinen. Daarbij worden de lijnen ook dunner. De letters ogen daardoor lichter en iets te smal of te spichtig naast de rest van de tekst. Typografen noemen dit nep-kleinkapitaal. Voor een enkel woord valt het weinig op, maar in koppen of langere stukken tekst zie je het verschil duidelijk.

Wanneer gebruik je kleinkapitaal?

Kleinkapitaal is geen vervanging voor gewone tekst, maar een hulpmiddel voor specifieke situaties. De bekendste toepassingen:

• Afkortingen en acroniemen: woorden als SEO, API of GTIN vallen in kleinkapitaal minder op, waardoor een alinea met veel afkortingen rustiger leest.
• Het begin van een hoofdstuk of artikel: de eerste woorden in kleinkapitaal vormen een elegante overgang van de kop naar de tekst.
• Namen in bronvermeldingen: in literatuurlijsten en citaten worden auteursnamen vaak in kleinkapitaal gezet.
• Labels en kleine koppen: boven een blok tekst of in een menu geeft kleinkapitaal een verzorgde, rustige uitstraling.
• Tijdsaanduidingen: in het Engels worden aanduidingen als A.M. en P.M. traditioneel in kleinkapitaal gezet.

Gebruik kleinkapitaal niet voor lange alinea’s. Net als bij gewone hoofdletters lezen hele zinnen in kleinkapitaal minder vlot, omdat de woordbeelden minder herkenbaar zijn. Een klein beetje extra letterafstand, zo’n 5 tot 10 procent, maakt woorden in kleinkapitaal beter leesbaar.

Kleinkapitaal op een website

Op het web pas je kleinkapitaal toe met CSS. De tekst in de HTML blijft daarbij gewoon zoals je hem hebt geschreven; alleen de weergave verandert.

De CSS-eigenschappen

• font-variant-caps: small-caps zet de kleine letters om in kleinkapitaal.
• font-variant-caps: all-small-caps zet ook de hoofdletters om in kleinkapitaal.
• font-feature-settings: "smcp" en "c2sc" schakelen de OpenType-functies voor kleinkapitaal rechtstreeks in, voor lettertypes die deze functies ondersteunen.

Bevat het lettertype echte kleinkapitaal, dan gebruikt de browser die automatisch. Zo niet, dan maakt de browser nep-kleinkapitaal. Wil je dat voorkomen, dan kun je met font-synthesis: none aangeven dat de browser geen letters mag namaken.

Toegankelijkheid en SEO

Omdat kleinkapitaal met CSS alleen de weergave aanpast, blijft de oorspronkelijke tekst beschikbaar voor zoekmachines en screenreaders. Dat is een voordeel ten opzichte van het typen van afkortingen of koppen in hoofdletters: een screenreader kan een woord in hoofdletters soms letter voor letter voorlezen. Schrijf de tekst in de HTML daarom gewoon normaal en laat de opmaak over aan CSS.

Kleinkapitaal in tekstverwerkers

Ook in tekstverwerkers als Word en Google Docs kun je kleinkapitaal gebruiken. In Word selecteer je de tekst, open je het venster Lettertype en vink je Kleinkapitaal aan. Met de sneltoets Ctrl+Shift+K (Windows) of Cmd+Shift+K (Mac) gaat het nog sneller. Let er ook hier op of het gekozen lettertype echte kleinkapitaal heeft; anders maakt Word verkleinde hoofdletters.

Conclusie

Kleinkapitaal is een typografisch detail met veel effect. Door afkortingen, namen en openingswoorden in kleinkapitaal te zetten, krijgt een tekst een rustige en professionele uitstraling. Kies bij voorkeur een lettertype met echte kleinkapitaal, gebruik het spaarzaam en pas het op websites toe met CSS, zodat de onderliggende tekst goed leesbaar blijft voor zoekmachines en screenreaders. Zo zorg je dat je teksten niet alleen goed klinken, maar er ook verzorgd uitzien.